'Ook cliënt met kleine portemonnee heeft recht op notaris'
De praktijk is fantasievoller en interessanter dan je in wetgeving kan beschrijven
'De Notariswet' beschrijft de taak en functie van de notaris in de moderne samenleving. De eerste editie verscheen in 1932 en geldt sindsdien als baken voor studenten notarieel recht, notariële juristen, wetenschappers en beleidsbepalers. Sinds 1991 is Boudewijn Waaijer als auteur verbonden aan het boek. Het werk vormt een rode draad in zijn professionele leven, dat zich afspeelde in het notariaat en aan verschillende universiteiten. 'Ik ben er eigenlijk permanent mee bezig. Wat gebeurt er in de rechtspraak? Welke accenten worden verlegd? Naarmate je dichter bij een bewerking komt, verhevigt die aandacht zich. Het boek gaat over de vraag hoe je als notaris je ambt moet uitoefenen. Wat je missie is en langs welke wegen je die moet volbrengen. Daarom is 'De Notariswet' ook eigenlijk een rare titel. Het omvat veel meer dan alleen de Wna.'
Rommelpot
Waaijer is geen onverdeeld liefhebber van de Wna. Op de eerste pagina van de inleiding pleit hij er al voor dat de wet op de schop moet. 'Het is soms een rommelpot waarin aspecten van het bestuurs-, staats-, tucht- en civielrecht door elkaar zijn geklutst. En na iedere wijziging, zoals de toegevoegd notaris of de digitale notariële akte, wordt er weer een titel tussen geplakt. Daardoor vervagen de hoofdlijnen. Naar de kernwaarden van de notaris moet je zoeken. Ze staan er wel, maar veel minder helder geformuleerd dan bijvoorbeeld in de Advocatenwet. Waartoe is de notaris op aarde? In de Wna staat het heel klungelig geformuleerd. Hij is bevoegd om authentieke akten te verlijden wanneer de wet dit aan hem opdraagt of een partij dit van hem verlangt. Maar dat is natuurlijk niet de essentie.'
Een beter geformuleerde wet geeft de notaris en in zijn kielzog de rechter meer richting, betoogt Waaijer. 'Die missie is nu grotendeels gedestilleerd uit jurisprudentie.' Hij noemt de digitale notariële akte als voorbeeld. 'Die maakt het mogelijk dat je bij het passeren contact met de cliënt hebt op afstand. De Wna voorzag daar al op een andere manier in, via passeren met volmacht. Essentieel is dat de notaris moet weten wanneer hij kan terugschakelen. Bijvoorbeeld bij een vermoeden van fraude of als de cliënt om een bepaald eindproduct vraagt, maar misschien meer baat heeft bij een andere dienst. Je moet kunnen zeggen: ik wil je toch graag eerst zien. Nu maakt de notaris die afweging ook wel, maar hij weet zich beter gesteund met een wet waarin de kernwaarden duidelijk zijn geformuleerd.'
Drempel
Voor het eerst is er een hoofdstuk over de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de notaris. 'Die dienstbaarheid is een van de kernpunten van het ambt. De maatschappij geeft de notaris exclusieve mogelijkheden om diensten te verlenen. Daar mag ze iets voor terug verwachten. Ik wilde daar in deze editie meer nadruk op leggen. Het is een actueel thema. Het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum is vorig jaar een onderzoek gestart naar de toegankelijkheid van het notariaat. De zorg is dat de notaris niet alle groepen in de samenleving bereikt. Is de spreiding van notariskantoren in het land voldoende of weegt die spreiding dankzij de beschikbaarheid van moderne communicatiemiddelen minder zwaar? Sommige mensen kunnen digitaal niet meekomen. Die groep is groter dan je denkt. Taal kan een barrière zijn, net als tarieven. Ook de cliënt met de kleine portemonnee heeft recht op een notaris.'
Artikel 56, dat notariële diensten garandeert tegen een maximale vergoeding, noemt hij in dat verband een mislukte bepaling. 'Het is bedoeld als handreiking voor mensen die niet over de financiële middelen beschikken om een notaris in te huren. Dat doel wordt niet bereikt. Het artikel faalt op meerdere fronten. Mensen zoeken liever naar een goedkopere notaris dan die procedure in te gaan. De maatschappelijke kosten worden niet door de beroepsgroep of de maatschappij gedragen – zoals in de sociale advocatuur –, maar door de individuele notaris. In de praktijk bieden notarissen vaak wel een uitgestoken hand, maar het zou goed zijn als de financiële drempel structureel wordt weggenomen voor mensen met een smalle beurs.'
Niet zwart-wit
Waaijer staat ook uitgebreid stil bij de dienstweigering in het belang van een van de partijen of in het belang van derden. 'Dat is het ultieme moment waarop de notaris zijn rug recht. Het is vaak een moeilijke afweging. Je moet die dienst op de juiste gronden weigeren. In hoeverre is een overtreding van een gebod sterk genoeg? Er staat spanning op. Nee zeggen kan schade opleveren aan een partij die heeft gerekend op een bepaalde uitkomst.' Van de Wna hoeft de notaris in dat opzicht geen wonderen te verwachten. 'Regels botsen soms. Stel je voor dat een verkopende partij bij een grondtransactie aan je vertelt dat hij geruchten heeft gehoord over het dumpen van drugsafval op dat terrein. Tegen de koper houdt hij daarover zijn mond. Het is geen harde informatie. Wat is sterker? Je zorgplicht of je geheimhoudingsplicht?'
Zulke dilemma's zijn geen reden om het hoofd te laten hangen, vindt Waaijer. Eerder het omgekeerde. 'De praktijk is altijd weer fantasievoller en interessanter dan je in wetgeving kan beschrijven. Daarom moet je deze gevallen bespreken met collega's en leren van de rechtspraak erover. Eerdere casussen zijn fantastische bronnen. Het gaat erom dat je nadenkt over de zorgvuldigheid van een procedure. Soms oordeelt een rechter in hoger beroep anders dan de rechter in eerste aanleg. Dat geeft alleen maar aan hoe lastig het is om de juiste keuze te maken. Zolang je die afwegingen moet maken, heeft de notaris een functie. Juist als de situatie niet zwart-wit is, heb je een mens van vlees en bloed nodig.'