Verschillende scenario’s: de notaris als regisseur

Casus

De vader van klaagsters heeft een testament gemaakt. In het testament zijn zij en hun stiefmoeder ieder voor een derde deel tot erfgenaam benoemd. Het deel van stiefmoeder gaat naar klaagsters als haar erfstelling geen effect sorteert (aanwas). Voor het erfdeel van klaagsters gaat plaatsvervulling voor aanwas.
Stiefmoeder is enkele dagen na het overlijden van vader overleden. In het testament was geen dertigdagenclausule (calamiteitenclausule) opgenomen waardoor de zonen van stiefmoeder haar derde deel hebben geërfd.

De klacht

1. Klaagsters verwijten de notaris en de kandidaat-notaris dat zij met vader niet de mogelijkheid van een dertigdagenclausule hebben besproken.

2. De notaris en de kandidaat-notaris hebben niet onder vier ogen met vader gesproken bij het opstellen en passeren van het testament.

Het verweer

1. De notaris en de kandidaat-notaris kunnen zich niet herinneren in hoeverre de dertigdagenclausule letterlijk met vader is besproken en kunnen dit niet terugvinden in hun aantekeningen. Het is echter niet vereist dat een notaris alle mogelijkheden met de testateur bespreekt.
Uit de gespreksaantekeningen blijkt dat verschillende opties de revue zijn gepasseerd, dat vader duidelijk was in zijn wensen, dat hij doordrongen was van de (rechts)gevolgen voor de situatie dat hij eerder zou komen te overlijden dan zijn echtgenote, en dat vader er goed over had nagedacht. Vader wilde een directe verdeling tussen zijn echtgenote en zijn kinderen én hij wilde zijn echtgenote goed en verzorgd achterlaten. Gezien het leeftijdsverschil was de verwachting dat zij nog geruime tijd zou leven. De dertigdagenclausule sloot simpelweg niet aan bij de wensen van vader.

2. Vader was bekend bij kantoor. Er is meerdere malen met hem gesproken, hij heeft zelf het initiatief genomen, hij was duidelijk en weloverwogen, het testament is integraal besproken, deze wijzigingen waren niet ongebruikelijk, stiefmoeder was wel bij het gesprek maar het gesprek werd met vader gevoerd en er zijn geen bijzonderheden gesignaleerd door de notaris en kandidaat-notaris. Er was geen enkele twijfel aan zijn geestelijke gesteldheid en vrije wil en er was geen vermoeden van beïnvloeding.

'Deels gegrond met oplegging van een maatregel'

Het oordeel

Dertigdagenclausule
Een notaris bespreekt verschillende scenario’s. Bij een samengestelde familie is het gebruikelijk om een dertigdagenclausule te bespreken of in ieder geval de (fiscale) gevolgen van het scenario dat echtgenoten kort na elkaar overlijden. Bespreking van een calamiteitenclausule is bedoeld voor de niet verwachte, maar niet uit te sluiten mogelijkheid dat stiefmoeder zeer kort na vader zou overlijden en de noodzaak van goed verzorgd achterblijven niet zou bestaan.
Het hof gaat ervan uit dat de dertigdagenclausule niet is besproken met vader: de notaris en de kandidaat-notaris kunnen het zich niet herinneren. Ook blijkt het niet uit de gespreksaantekeningen. Dat is voor risico van de notaris en de kandidaat-notaris.
Van de notaris en de kandidaat-notaris had verwacht mogen worden dat zij naast de bespreking van de scenario’s expliciet in aantekeningen en/of correspondentie hadden vastgelegd dat vader geen dertigdagenclausule wenste.
Deze klacht is – anders dan de kamer heeft geoordeeld – gegrond.

Gesprek onder vier ogen
De notaris moet zich ervan vergewissen dat de wil vrij en onafhankelijk wordt bepaald. Als de notaris niet kiest voor een gesprek onder vier ogen, dan mag worden verwacht dat hij zich achteraf kan verantwoorden over zijn keuze en afwegingen.
De notaris en de kandidaat-notaris hebben aan de hand van concrete omstandigheden afdoende verantwoord waarom zij in deze zaak niet onder vier ogen met vader hebben gesproken.
Deze klacht is ongegrond.

Het Hof legt de maatregel berisping op.

Gerechtshof Amsterdam 1 maart 2022, ECLI:NL:GHAMS:2022:559

Opmerking

Deze zaak laat heel duidelijk het belang van goede aantekeningen en de negatieve (schriftelijke) Belehrung zien. Werk bijvoorbeeld met keuzeblokken in modelbrieven voor die situaties dat iets niet geregeld wordt.
Overigens was er in dit geval nog een onbesproken scenario: de tweetrapsmaking. De restant erfenis van stiefmoeder was dan uiteindelijk altijd bij de dochters van vader terechtgekomen.