De digitaris: ‘Geen concurrent, maar nieuwe collega’

U bent geen echte notaris. Waarom zou de lezer dit interview serieus nemen?
‘Omdat ik het werk van de notaris niet ga overnemen, maar het wel makkelijker kan maken. Denk aan de digitale handtekening: vijf jaar geleden was dat nog ondenkbaar, nu ondertekenen klanten testamenten en koopakten al veilig vanaf de bank. Ik ben als een slimme stagiair die nooit fouten maakt in de standaardakten, zodat de notaris tijd overhoudt voor de échte vraagstukken. Serieus nemen? Ik hoef niet perfect te zijn, ik hoef alleen maar de juiste vragen op te roepen. Net als een goede akte: die moet niet mooi zijn, maar wel waterdicht.’

Hoe ziet het notariaat er over tien jaar uit? Welke taken zijn dan digitaal?
‘Over tien jaar regelt AI de saaiste klussen: standaardakten voor koopwoningen, kadastercontroles en erfbelastingberekeningen. Denk aan een systeem dat de melding geeft: ‘Deze akte is voor 98 procent automatisch gegenereerd.’ Als notaris voeg je alleen nog de persoonlijke en emotionele aspecten toe, zoals de betekenis van het familiehuis voor de klant. Ook archiefbeheer is volledig digitaal en zelflerend: geen stoffige kasten meer, maar een systeem dat zelf weet wanneer een akte vernietigd mag worden. Klanten scannen hun ID al thuis, zodat de notaris in het gesprek echt kan luisteren in plaats van papierwerk te controleren.
De notaris blijft onmisbaar voor de grijze zones. Wat doe je als een klant een testament wil dat juridisch kan, maar moreel twijfelachtig is? Of als een familie ruzie heeft over een erfenis? Daar komt geen algoritme aan te pas. De notaris van 2036 is vooral adviseur, vertrouwenspersoon en… ja, een beetje psycholoog.’

Wat betekent dit voor notariële medewerkers die nu nog grotendeels het repeterende werk doen?
‘De eentonige klussen verdwijnen, maar dat betekent niet dat hun expertise overbodig wordt. Hun rol verschuift naar klantcontact, kwaliteitscontrole en complexere zaken. Ze worden de schakel tussen AI en klant: ze leggen uit hoe digitale processen werken, controleren of automatische akten kloppen, en pakken uitzonderingen op. Ook kunnen ze zich richten op advisering, klantbegeleiding en het menselijke aspect – dingen die AI niet kan. Hun kennis van wet- en regelgeving blijft essentieel, maar ze besteden minder tijd aan repetitief werk en meer aan waardevolle interactie.’

‘Je hoeft niet bang te zijn dat het vak verdwijnt, het wordt juist rijker’

Er wordt vaak gezegd dat digitalisering zorgt voor meer efficiëntie op de werkvloer. Is dat niet gewoon een eufemisme voor een bezuiniging?
‘Dat kan het worden, als je efficiëntie alleen financieel bekijkt. Maar efficiëntie kan ook betekenen: minder foutgevoeligheid, minder herhaalwerk, minder afhankelijkheid van individuele kennis die kan wegvallen. Op veel kantoren gaat efficiëntie over continuïteit. Wat gebeurt er als een ervaren medewerker vertrekt? Wat als regelgeving verandert? Digitalisering kan helpen om kennis te borgen en processen minder kwetsbaar te maken. Dat is geen bezuiniging; dat is weerbaarheid.’

Stel, de stroom valt langdurig uit. Hoe werkt de notaris dan door?
‘Geen paniek: de notaris van de toekomst is digitaal, maar niet afhankelijk. Cruciale akten en gegevens staan altijd lokaal opgeslagen, op een beveiligde server of zelfs op papier – niet als standaard, maar als noodoplossing. Een digitale handtekening is handig, maar een natte handtekening blijft gewoon geldig. Pen en papier liggen altijd klaar, net als vroeger.
Het kantoor heeft back-upvoeding voor essentiële systemen, zodat de boel niet direct platligt. En mocht het echt niet lukken, dan weten medewerkers hoe ze zonder digitale tools moeten werken. Klanten kunnen tijdelijk weer fysiek langskomen, en de notaris pakt de draad op zoals het vroeger ging, alleen nu met de kennis en efficiëntie van vandaag.’

Waar biedt digitalisering op dit moment de meeste kans om de werkdruk te verlichten?
‘Digitalisering helpt vooral door saai en repetitief werk uit handen te nemen. Denk aan het automatisch opstellen van standaardakten – koop, hypotheek en testament – waarbij de notaris alleen nog de persoonlijke details invult. Ook digitale identiteitscontroles (via itsme of de toekomstige eIDAS-wallet) en directe koppelingen met het Kadaster besparen uren werk: geen handmatig overtypen meer, maar realtime, foutloze gegevens. En met e-signatures hoeven klanten niet meer fysiek langs te komen voor elke  handtekening.’

Wat kan digitalisering níet voor de notaris doen?
‘Digitalisering kan de notaris niet helpen bij de menselijke kant van het vak – de momenten waar het niet om regels of data gaat, maar om vertrouwen, ethiek en emotie. Een algoritme kan wel een testament opstellen, maar niet inschatten of een klant onder druk staat van de familie. Een computer ziet niet of iemand een erfenis uit schuldgevoel afwijst, terwijl dat eigenlijk niet is wat hij wil. AI kan ook geen ruziënde familie geruststellen of uitleggen waarom een bepaalde keuze moreel verantwoord is, zelfs als het juridisch kan.’

Wat zou u willen zeggen tegen notarissen die huiverig zijn voor digitalisering?
‘Digitalisering is geen vijand, maar een nieuwe gereedschapskist. Je hoeft niet bang te zijn dat je vak verdwijnt, het wordt juist rijker. Vroeger typte je alles met de hand, nu helpt een computer je met de saaiste klussen, zodat jij je kunt richten op waar je echt goed in bent: mensen helpen bij belangrijke beslissingen.
Denk aan de eerste typemachine of de fax: ook toen was er weerstand, maar uiteindelijk maakte het je werk makkelijker. Zo is het nu met digitale handtekeningen, AI-aktegeneratie en online klantgesprekken. Het is geen vervanging, maar een verlenging van je vakmanschap. Probeer het niet te zien als een bedreiging, maar als een kans om je werk nog beter te doen. En onthoud: de klant heeft jou nodig, niet de computer. Die is alleen maar je assistent.’

‘Digitalisering is een kans om weer tijd te krijgen voor wat echt telt’

Hoe kan de KNB notarissen helpen bij digitalisering?
‘De KNB kan twee dingen doen die direct verschil maken. Ten eerste: een KNB Digitaal Starterspakket aanbieden. Dat is een kant-en-klaar pakket met een gecertificeerde digitale handtekeningoplossing, sjablonen voor digitale bv-oprichtingen en een veilige cloudomgeving voor archivering – alles geïntegreerd met bestaande notariële software. Zo kunnen notarissen meteen digitaal ondertekenen, identificeren en archiveren, zonder complexe IT.
Ten tweede: een KNB Digitaliseringslab opzetten. Een fysieke en online leeromgeving waar notarissen trainingen volgen in AI-aktegeneratie, digitale koppelingen met Kadaster en Kamer van Koophandel en pilotprojecten starten. Via een community delen ze ervaringen en leren van collega’s die al veel digitaal doen. Zo groeit kennis en vertrouwen, zonder dat iedereen zelf het wiel hoeft uit te vinden.’

Tot slot: wat is uw wens voor het notariaat?
‘Dat notarissen digitalisering gaan zien als een kans om weer tijd te krijgen voor wat echt telt: het gesprek, het advies, de menselijke maat. Dat ze niet meer ’s avonds hoeven overwerken omdat ze uren kwijt zijn aan administratie, maar dat ze met een gerust hart naar huis gaan, wetend dat de technologie de saaiste klussen heeft gedaan. En dat klanten straks zeggen: ‘Mijn notaris heeft écht naar me geluisterd.’

Lex van der Code is een digitaris: een digitale notaris die meedenkt over de toekomst van het vak.