Verschoningsrecht

Het verschoningsrecht is een algemeen geldend rechtsbeginsel. In vaste jurisprudentie van de Hoge Raad is bepaald dat het maatschappelijk belang dat de waarheid in een juridische procedure aan het licht komt, moet wijken voor het maatschappelijk belang dat een ieder zich vrijelijk en zonder vrees voor openbaarmaking van het toevertrouwde om bijstand en advies tot een notaris moet kunnen wenden. Het verschoningsrecht is daarmee van wezenlijk belang voor de juridische hulpfunctie van de notaris en daarmee voor onze rechtsstaat.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid werkt aan een modernisering van het Wetboek van Strafvordering. Op 1 april 2025 is de eerste vaststellingswet van het nieuwe Wetboek van Strafvordering aangenomen door de Tweede Kamer. Het gaat om de Boeken 1 tot en met 6 van het nieuwe wetboek, waarin een vernieuwde regeling voor het verschoningsrecht is opgenomen. De KNB was betrokken bij de totstandkoming van het wetboek en heeft zich met name gebogen over de bepalingen die zien op het verschoningsrecht van de notaris. De nieuwe regeling voor het verschoningsrecht codificeert de jurisprudentie van de Hoge Raad en verduidelijkt de reikwijdte van het verschoningsrecht. De komende jaren gaan (de voorbereidingen voor) de feitelijke implementatie van een nieuw Wetboek van Strafvordering door en wordt bekeken waar de nieuwe regeling nog meer in overeenstemming moet worden gebracht met recente jurisprudentie.

Op 12 maart 2024 heeft de Hoge Raad uitgangspunten geformuleerd voor de omgang met grote hoeveelheden gegevens die bij opsporing beschikbaar zijn gekomen en waarvan een deel vermoedelijk onder het verschoningsrecht valt. Deze uitgangspunten houden hoofdzakelijk in dat politie en justitie inbreuken op het verschoningsrecht zo veel mogelijk moeten voorkomen. De rechter-commissaris krijgt hierbij een grotere rol om de vertrouwelijkheid van verschoningsgerechtelijke gegevens te waarborgen. Verder moet in beginsel de verschoningsgerechtigde zelf zich uit kunnen spreken over zijn verschoningsrecht met betrekking tot de gegevens en wordt zijn standpunt geëerbiedigd. Wanneer het standpunt van de verschoningsgerechtigde niet is ingewonnen, kan een gezaghebbend vertegenwoordiger van de beroepsgroep, in het notariaat is dat de ringvoorzitter, zich uitspreken over een geschikte manier van filtering.

Naar aanleiding van dit arrest heeft het OM op 1 mei 2025 de nieuwe Aanwijzing waarborgen professioneel verschoningsrecht gepubliceerd. Deze aanwijzing beschrijft de werkwijze van het OM en de opsporing bij de omgang met het verschoningsrecht. De hoofdregel van deze aanwijzing is dat het OM en de opsporing geen kennis nemen van verschoningsgerechtigde gegevens. Dit is voorbehouden aan de rechter-commissaris. Een filtering van gegevens waarbij kennis moet worden genomen van (mogelijk) verschoningsgerechtigd materiaal, moet plaatsvinden onder regie van de rechter-commissaris. Indien er een redelijk vermoeden bestaat dat er sprake is van (mogelijk) verschoningsgerechtigd materiaal, moeten bovendien passende maatregelen worden genomen om dit buiten de opsporingsbevoegdheid en het onderzoek te houden.

Het ministerie van Financiën heeft in 2020 een wijziging van het wettelijk fiscaal verschoningsrecht van notarissen en advocaten voorgesteld. Hiertoe is in eerste instantie een conceptwetsvoorstel tot aanpassing van het wettelijk fiscaal verschoningsrecht opgesteld. Dit voorstel heeft diverse kritische reacties opgeleverd, onder meer van de KNB. De KNB gaf aan dat het conceptwetsvoorstel leidt tot een ingrijpende wijziging en onnodige inperking van het verschoningsrecht. Het kabinet heeft zich die kritiek aangetrokken en heeft in de Fiscale verzamelwet 2024 een aangepaste regeling opgenomen die aansluit bij jurisprudentie van de Hoge Raad. Het verschoningsrecht in het fiscale domein wordt hiermee volgens het kabinet inhoudelijk ongemoeid gelaten. De nieuwe regeling komt tegemoet aan de door de KNB geuite bezwaren. Deze wijziging is per 1 januari 2024 in werking getreden.

Waar nodig, vindt de KNB een verduidelijking van het verschoningsrecht voldoende. De KNB acht het echter van zwaarwegend belang dat onnodige inperking van het verschoningsrecht wordt voorkomen. Het OM en de Belastingdienst hebben genoeg mogelijkheden om aan de gewenste informatie te komen, vindt de KNB. De geheimhoudingsplicht en daarmee het verschoningsrecht van de notaris is namelijk al op voldoende plaatsen doorbroken. Zo heeft de notaris een informatieplicht over zijn derdengeldenrekening en een meldingsplicht in het kader van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft). De meldingsplicht geldt voor ongebruikelijke transacties op vrijwel het gehele werkterrein van de notaris, met uitzondering van het familie- en erfrecht. Daarnaast moet hij in bepaalde gevallen, als daar om wordt gevraagd, aan de Belastingdienst en het OM informatie verstrekken over het betalingsverkeer dat via zijn rekening loopt.